Trong Kinh Duy-ma-cật, khi Văn-thù đến thăm bệnh, vị cư sĩ nói rằng mình bệnh vì chúng sinh bệnh. Từ lời ấy, người tu hành có lý do để lên tiếng khi những quyết định của công quyền làm nỗi khổ của người khác thêm nặng. Một gia đình phải vay tiền để chữa bệnh, một người lao động phải chấp nhận hợp đồng bất lợi, một cộng đồng gặp trở ngại khi tổ chức sinh hoạt chung. Trước những người phải sống với hệ quả ấy, người có quyền quyết định sẽ trả lời thế nào?
Chiều 16 tháng 11 năm 2026, tại Chùa Từ Hiếu, Sài Gòn, chư vị Hòa thượng Thích Thái Hòa, Thích Nguyên Lý, Thích Thiện Minh và Thích Kiến Tuệ tiếp phái đoàn Ủy ban Hoa Kỳ về Tự do Tôn giáo Quốc tế (USCIRF). Theo tường thuật, sau khi chư tôn đức trình bày hoàn cảnh sinh hoạt của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất (GHPGVNTN), Hòa thượng Thích Thái Hòa đã nêu năm kiến nghị. Hòa thượng yêu cầu quyền phục hoạt cho Giáo Hội và đưa vào cuộc đối thoại những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi tự viện. Từ kinh nghiệm của chính mình, Giáo Hội đặt ra những câu hỏi về cách các quyết định công ảnh hưởng đến đời sống của nhiều cộng đồng và gia đình.
Trong Trung luận, Long Thọ cho thấy những gì do duyên mà thành đều không có tự tính độc lập. Vận dụng vào xã hội, cách nhìn ấy buộc chúng ta truy xét những quy tắc và quyết định đang duy trì một hoàn cảnh. Viện phí được ấn định theo cơ chế nào? Một cộng đồng gặp trở ngại ở khâu nào khi tổ chức sinh hoạt? Người lao động có thể khiếu nại với ai khi điều kiện làm việc khác với cam kết? Mỗi câu hỏi dẫn đến những chủ thể có trách nhiệm cụ thể. Càng hiểu rõ các duyên làm cho một nỗi khổ tái diễn, chúng ta càng có cơ sở để yêu cầu những người nắm quyền giải thích và sửa đổi quyết định của mình.
Kiến nghị phục hoạt toàn diện GHPGVNTN đặt quyền tự do tôn giáo vào đời sống của một cộng đồng qua nhiều thế hệ. Một Giáo Hội cần có khả năng hội họp, tổ chức tu học, truyền thừa và điều hành công việc theo Hiến chương. Qua Hiến chương, hàng lãnh đạo cũng chấp nhận trách nhiệm đối với những quy tắc mà mình đề cập để bảo vệ quyền tự quản. Trong năm kiến nghị, đây là vấn đề có con đường vận động rõ nhất qua USCIRF, cơ quan theo dõi tự do tôn giáo và kiến nghị chính sách với giới chức Hoa Kỳ. Phục hoạt toàn diện vẫn khó đạt trong ngắn hạn. Tiến triển phải được đo bằng những sinh hoạt Giáo Hội thực sự có thể tổ chức tại Việt Nam.
Kiến nghị về tam quyền phân lập nêu trực tiếp vấn đề giới hạn quyền lực. Điều 2 Hiến pháp Việt Nam quy định quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Mô hình mà Hòa thượng đề nghị đòi hỏi những quyết định hiến định trong nước, tất nhiên đây là kiến nghị ít khả thi nhất qua ngoại giao trong ngắn hạn. Vấn đề trách nhiệm giải trình vẫn có thể được nêu ngay trong khuôn khổ hiện hành. Khi một quyết định hành chính hạn chế sinh hoạt tôn giáo, cơ quan nào phải giải thích, cơ quan nào có thể xem xét lại và người chịu tác động có thể yêu cầu bằng thủ tục nào?
Với giáo dục và y tế, quyền lực thể hiện qua cách xã hội phân bổ chi phí. Một khoản viện phí có thể khiến gia đình mất thu nhập, vay nợ hoặc trì hoãn điều trị. Một khoản học phí có thể góp phần quyết định ai được học tiếp và ai phải đi làm sớm. Hòa thượng đặt việc nâng cao chất lượng bên cạnh yêu cầu giảm gánh nặng chi trả. Hai mục tiêu ấy cần được đánh giá cùng nhau. Hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ tạo cơ sở cho các chương trình hỗ trợ người học và đào tạo nhân lực y tế. Giảm gánh nặng trên diện rộng phụ thuộc chủ yếu vào quyết định về ngân sách và cơ chế chi trả trong nước. Bấy giờ, thước đo là người có ít nguồn lực có đến được trường học và bệnh viện đúng lúc hay không.
Kiến nghị tạo việc làm trong nước xét đến cùng, là một kiến nghị về thế thương lượng của người lao động. Hòa thượng nêu mối lo về những người đi làm việc ở nước ngoài gặp hậu quả nghiêm trọng khi thiếu hiểu biết về pháp luật sở tại. Cần nhìn cả những điều kiện có trước lúc họ lên đường. Họ được cung cấp thông tin gì, có sự hỗ trợ nào khi xảy ra tranh chấp và sẽ sống bằng gì nếu phải chấm dứt hợp đồng? Hợp tác về đào tạo nghề và đầu tư có thể mở thêm cơ hội. Một việc làm đủ sống tại quê nhà còn đem lại cho cả người chọn đi xa một quyền thiết thực. Họ có thể từ chối những điều kiện mà trước đó hoàn cảnh buộc họ chấp nhận.
Cuối cùng, kiến nghị dựng một tượng đài tại Việt Nam và một tượng đài tại Hoa Kỳ để tưởng niệm quân nhân Quân lực Việt Nam Cộng hòa cùng các lực lượng đồng minh đã hy sinh chạm đến quyền lực đối với ký ức. Quyết định ai được gọi tên trong không gian cộng đồng ảnh hưởng đến việc mất mát của gia đình nào được xã hội nhìn nhận. Đối với thân nhân, người từng ở bên kia chiến tuyến còn là người cha, người anh hay người con đã không trở về. Thừa nhận mối quan hệ ấy là một việc mà những người có cách hiểu khác nhau về chiến tranh vẫn có thể cùng làm. Hòa giải bắt đầu có nội dung khi các gia đình có thể công khai tưởng nhớ người thân bằng tên gọi của chính họ.
Gettysburg cho thấy một khả năng như vậy. Năm 1938, Đài Ngọn lửa Hòa bình Vĩnh cửu được khánh thành trong cuộc hội ngộ của các cựu binh từng chiến đấu ở hai phía trong Nội chiến Hoa Kỳ. Những người từng cầm súng chống nhau có thể cùng trở lại chiến địa. Tuy nhiên, nếu ký ức cộng đồng chỉ dừng ở tình đồng đội giữa những người lính, vai trò trung tâm của chế độ nô lệ và kinh nghiệm của những người từng bị nô dịch có thể bị lu mờ. Bài học ấy có ý nghĩa đối với mọi đề nghị tưởng niệm sau xung đột. Một xã hội có thể dành chỗ cho nỗi đau của người từng ở phía đối địch, đồng thời tiếp tục làm sáng tỏ nguyên nhân của cuộc chiến và trách nhiệm của các bên.
Tây Ban Nha cho thấy cuộc đấu tranh về ký ức tiếp tục qua luật pháp và những quyết định về không gian công cộng. Tại Cuelgamuros, quần thể do Franco cho xây để ghi dấu chiến thắng được Luật Ký ức Dân chủ năm 2022 xác lập lại thành nơi tưởng niệm các nạn nhân thuộc cả hai phía được an táng tại đó. Tại Madrid, một sáng kiến của hội đoàn và giới đại học đã dựng bia tưởng niệm các tình nguyện viên thuộc Lữ đoàn Quốc tế từng chiến đấu bên phía Cộng hòa. Tranh tụng về giấy phép sau đó cho thấy một đài tưởng niệm phụ thuộc cả vào quyền sử dụng địa điểm và thủ tục công cộng. Lòng thành của người dựng bia cần được tiếp nối bằng trách nhiệm của những thiết chế có thẩm quyền.
Triển vọng xây dựng còn tùy vào quyết định trong nước và khả năng đạt đồng thuận về địa điểm, đối tượng và lời khắc. Cuộc đối thoại với thân nhân về cách gọi tên người đã khuất có thể diễn ra trước khi những quyết định ấy chín muồi.
Bấy giờ, tại Chùa Từ Hiếu, chư tôn đức đã có dịp tự nói về những trở ngại của Giáo Hội. Hòa thượng Thích Thái Hòa dùng chính dịp ấy để nhắc đến những người cũng cần được lắng nghe. Đó là người bệnh phải hoãn điều trị vì chưa đủ tiền, người lao động muốn rời một công việc bất lợi mà chưa biết trở về sẽ sống bằng gì, và những gia đình vẫn mong có một nơi để công khai gọi tên người thân đã khuất. Họ hiểu hơn ai hết điều gì có thể làm cho đời sống của mình bớt khó khăn. Vì thế, tiếng nói của họ cần được nghe ngay khi những quyết định liên quan đến họ đang được cân nhắc.
Năm kiến nghị sẽ đi những con đường khác nhau. Ngoại giao có thể mở đường, còn mỗi bước tiến cần được nhận ra trong đời sống. Một buổi tu học có thể diễn ra đều đặn. Một người bệnh được chữa trị mà gia đình bớt phải vay mượn. Một người đi làm xa biết rằng mình còn sinh kế để trở về. Một gia đình có nơi đến thắp hương và gọi tên người thân. Nghĩ đến những việc ấy, ta hiểu vì sao Hòa thượng đã dành buổi gặp để nói cả về những nỗi khổ ngoài cửa chùa. Mong rằng những người đã lắng nghe hôm ấy, trong phần việc mình có thể làm, sẽ giúp cho ít nhất một trong những điều ấy sớm thành hiện thực.
Phật lịch 2570 – Yuma, AZ 18.11.2026
TÂM-QUẢNG-NHUẬN
Power at the Threshold of Great Compassion
Receiving the USCIRF Delegation at Từ Hiếu Pagoda
In the Vimalakīrti Sūtra, when Mañjuśrī comes to visit him in his illness, the layman Vimalakīrti says that he is ill because sentient beings are ill. His words give Buddhist practitioners grounds to speak up when decisions by public authorities deepen the suffering of others. A family has to borrow money to pay for medical care. A worker has to accept an unfavorable contract. A religious community faces obstacles to gathering and organizing its shared life. How will those who make the decisions answer to the people who must live with the consequences?
On the afternoon of November 16, 2026, at Từ Hiếu Pagoda in Saigon, the Most Venerable Thích Thái Hòa, Thích Nguyên Lý, Thích Thiện Minh, and Thích Kiến Tuệ received a delegation from the United States Commission on International Religious Freedom (USCIRF). According to the account of the meeting, after the senior monks described the circumstances in which the Unified Buddhist Sangha of Vietnam carries out its activities, the Most Venerable Thích Thái Hòa presented five proposals. He called for the Sangha’s right to resume its activities and brought into the conversation concerns that reached beyond the monastery. Drawing on its own experience, the Sangha raised questions about how public decisions shape the lives of many communities and families.
In his Fundamental Verses on the Middle Way, Nāgārjuna shows that whatever arises in dependence on conditions has no independent intrinsic nature. Applied to society, this way of seeing asks us to examine the rules and decisions that keep a situation in place. How are hospital fees set? At what point does a community encounter obstacles when it tries to organize its activities? To whom can workers turn when their working conditions differ from what they were promised? Each question points to someone with a specific responsibility. The better we understand the conditions that cause suffering to recur, the firmer our grounds for asking those in authority to explain and revise their decisions.
The call for the Unified Buddhist Sangha of Vietnam to resume its activities in full puts religious freedom in the context of a community’s life across generations. A Sangha needs to be able to convene, organize religious education and practice, pass on its lineage, and govern its affairs under its Charter. In invoking that Charter to defend the right of self-governance, the Sangha’s leaders also assume responsibility for upholding its provisions. Of the five proposals, this one has the clearest avenue for advocacy through USCIRF, which monitors religious freedom and makes policy recommendations to U.S. officials. A full resumption of activities remains difficult to achieve in the short term. Progress must be measured by what the Sangha can actually organize and carry out in Vietnam.
The proposal for a separation of powers directly raises the question of limits on public authority. Article 2 of Vietnam’s Constitution provides that state power is unified, with responsibilities assigned among state bodies that coordinate with and exercise oversight over one another in the exercise of legislative, executive, and judicial powers. The model proposed by the Most Venerable Thích Thái Hòa would require constitutional decisions within Vietnam, making it the least likely of the five proposals to be realized through diplomacy in the short term. Accountability can still be raised within the existing framework. When an administrative decision restricts religious activity, which authority must explain it, which body can review it, and what procedure can those affected use to seek that review?
In education and health care, power is reflected in how society distributes costs. A hospital bill can mean lost income, debt, or delayed treatment for a family. Tuition can help determine who continues studying and who goes to work early. The Most Venerable Thích Thái Hòa called for higher-quality services and a lighter financial burden. These aims need to be assessed together. Vietnam–U.S. cooperation provides a basis for programs that support students and train health care workers. Easing costs on a broad scale depends chiefly on domestic decisions about budgets and payment arrangements. The test is whether people with limited means can get an education and receive medical care when they need it.
The proposal to create jobs in Vietnam is ultimately about workers’ bargaining power. The Most Venerable Thích Thái Hòa expressed concern that people working abroad can face serious consequences when they are unfamiliar with the laws of the host country. Their circumstances before departure also deserve attention. What information do they receive? What support can they turn to in a dispute? How will they earn a living if they have to end their contract? Cooperation on vocational training and investment can expand their options. A job that pays enough to live on at home gives even those who choose to work abroad a practical freedom. They can turn down terms that circumstances might otherwise force them to accept.
The final proposal calls for a memorial in Vietnam and another in the United States to commemorate members of the Armed Forces of the Republic of Vietnam and allied forces who died in the war. It touches on the power to shape public memory. Decisions about who may be named in public affect whose losses society acknowledges. To a family, someone who fought on the other side was also a father, a brother, or a son who never came home. People who understand the war differently can still acknowledge that bond. Reconciliation begins to take on concrete meaning when families can publicly remember their loved ones by name.
Gettysburg offers an example. In 1938, the Eternal Light Peace Memorial was dedicated at a reunion of veterans who had fought on opposing sides of the American Civil War. Men who had once taken up arms against each other returned to the same battlefield. Yet when public remembrance centers exclusively on the soldiers’ fellowship, the central role of slavery and the experiences of those who were enslaved can fade from view. The lesson matters for any effort to commemorate the dead after a conflict. A society can make room for grief on the former opposing side while continuing to confront the causes of the war and the responsibilities of those involved.
Spain shows how struggles over memory continue through law and decisions about public space. At Cuelgamuros, the complex Franco commissioned to mark his victory was redesignated under the 2022 Democratic Memory Law as a place of remembrance for victims from both sides buried there. In Madrid, a civic and university initiative erected a memorial to the International Brigade volunteers who fought on the Republican side. The ensuing dispute over permits showed how a memorial depends on the right to use its site and on public approval procedures. The sincerity of those who erect a memorial needs to be matched by action from the institutions with authority over it.
The prospects for building the proposed memorials depend on decisions in each country and on whether agreement can be reached on their locations, whom they will commemorate, and what their inscriptions will say. Conversations with families about how to name and remember the dead can begin while those decisions are still taking shape.
At Từ Hiếu Pagoda, the senior monks had an opportunity to speak for themselves about the obstacles facing the Sangha. The Most Venerable Thích Thái Hòa used that occasion to draw attention to others who also need to be heard. There are patients who postpone treatment because they cannot afford it, workers who want to leave an unfavorable job but do not know how they will earn a living if they return home, and families still hoping for a place where they can publicly name their loved ones. They know better than anyone what would ease the difficulties they face. Their voices need to be heard while the decisions that affect them are still being made.
The five proposals will take different paths. Diplomacy can open doors, and each step forward should make a difference in daily life. A community can meet regularly to study and practice. A patient can receive treatment without the family having to borrow as much. A worker far from home can know there is a livelihood to return to. A family can find a place to light incense and speak a loved one’s name. These are the things that help us understand why the Most Venerable Thích Thái Hòa used the meeting to speak of suffering beyond the temple gates. May those who listened that afternoon, each in a position to do something, help bring at least one of these hopes closer to reality.
The account of the meeting and the five proposals are drawn from the November 16, 2026 record of the visit issued by the Office of the Sangharaja of the Unified Buddhist Sangha of Vietnam and prepared at Từ Hiếu Pagoda by Bhikṣu Thích Nguyên Lý.
