Sen Trắng Hoa Kỳ 
SOI GƯƠNG ĐỂ THẤY ĐƯỢC MÌNH…
Chiều nay, nơi xa quê hương, có tiếng chuông ngân lên giữa trời viễn xứ. Sau khi vượt qua đoạn đường núi rừng trùng điệp, qua không biết bao nhiêu con đường, cuối cùng tôi dừng lại ở đầu một con đường gập ghềnh của sa mạc. Phía bên kia là những sợi khói rằn ri hắt lên từ mặt đường nhựa trong buổi chiều cuối tháng Sáu. Con đường mòn vẽ vòng quanh co rồi mất hút trong bóng mờ của một dãy trại dài cuốn hết theo tầm mắt.
Ánh nắng mặt trời nghiêng về chiều, phủ một màu kỳ dị lên những tôn tượng Quan Âm đỏ sậm. Đôi mắt vẫn tư lự dõi theo thế gian trầm luân, trôi nổi. Hôm nay, người từ bốn phương hướng về rất đông. Nếu là mùa đông, nơi đây nghe gió đùa giỡn vô tư; hạnh phúc rất gần gũi, chỉ là được co cụm bên đống củi khô để sưởi ấm. Tôi lấy máy ghi lại khoảnh khắc “mấy mươi năm mới có một thuở”.
Đó là ký ức của Đại hội 12 và lễ hội 50 năm đã khép lại, nhưng dư âm vẫn còn đó. Công việc lớn dần; trở về tổ ấm, vừa tìm kế mưu sinh, vừa được phụng sự, đó là một phước duyên. Nhật Lực từng nghĩ như thế nhưng chưa trọn câu: phụng sự phải song hành với khả năng, trí lực, trí tuệ và trí dũng.
Bài luận về “Kinh Soi gương” đã đến kỳ nộp. Có những lúc vì bận rộn phải dừng lại, tôi vội vã viết. Vội vã vậy mà cũng mất hai ngày. Viết rồi gửi cho Sen Trắng. Gửi thì gửi, đăng hay không vẫn cứ mòn mỏi chờ; lại sợ quý Anh Chị lớn la, sợ lời chưa được chọn lọc, bởi tôi biết Quảng Pháp, chủ bút trang web, rất kén ngôn ngữ.
Xin trích:
“Kinh Pháp Cú, phẩm Tự ngã có nói: ‘Nếu muốn khuyên người khác nên làm như mình, trước hãy sửa mình rồi sau sửa người. Tự sửa mình vốn là điều khó nhất.’
Tôn giả Mục-kiền-liên cũng dạy về việc góp ý: nếu một vị là người khó nói, không có lòng kham nhẫn, không chịu đón nhận với sự trân trọng những điều được chỉ dạy, thì những người đồng tu sẽ e ngại, không muốn khuyên bảo hay đặt lòng tin.”
Người được góp ý cần học cách lắng nghe, mở rộng lòng để mọi người cùng nhau chia sẻ; không sân giận khi người bạn đồng tu chỉ cho mình thấy lỗi đã phạm, không khen mình chê người, không để cơn giận chi phối. Nếu mọi người dần xa cách, không còn chia sẻ hay góp ý, thì chính mình càng cần soi lại bản thân.
SOI LẠI TỰ THÂN ĐỂ SỬA ĐỔI
Soi gương không phải để xem mặt mũi hôm nay có đẹp hơn mặt mũi hôm qua, mà là soi lại diện mạo đạo đức, kiến thức và kinh nghiệm sống của chính mình; để tự hỏi hôm nay ta có tốt đẹp và thiện mỹ hơn ngày qua hay không.
Soi gương để tự sửa mình. Nói thì dễ, nhưng càng đi trên đường đạo, tôi càng thấy việc soi lại chính mình mới là điều khó nhất. Bởi nhìn thấy lỗi của người khác vốn không khó; khó là nhận ra những tập khí, những cố chấp và cả cái Tôi vẫn còn âm thầm hiện hữu nơi chính mình.
Biết tự sửa mình thì mới có thể làm gương cho người khác.
Trong gia đình nhỏ, cha mẹ và anh chị lớn cần soi lại mình để làm gương cho con em. Trong GĐPT, người đi trước cần tự soi gương trước khi khuyên bảo, dạy dỗ người đi sau. Người trí thức thời xưa lấy việc đọc sách, trau dồi kiến thức làm nền tảng cho sự hiểu biết và cách ứng xử với đời. Một ngày không đọc, không học, soi gương thấy mình xấu đi; nói năng khó nghe vì lời giận dữ, sân si, thì việc tự soi lại càng cần thiết.
Trong GĐPT, người Huynh trưởng tu học lại càng cần soi gương, nội quán trong từng giờ phút, ngay cả trong từng hơi thở, từng sát-na. Học và hành Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất bồ-đề phần và Bát chánh đạo. Soi gương để thấy rõ thực trạng của mình: điều tốt đẹp thì tiếp tục nuôi dưỡng, điều chưa tốt đẹp thì nhận biết để chuyển hóa.
Mọi sự đều do nhiều yếu tố nhân duyên cùng hội tụ; mỗi nhân duyên lại luôn chuyển biến, không có một tự tính riêng biệt, cố định. Soi vào trong. Soi nơi ý căn, soi những ý tưởng buông lung. Soi những bóng sắc đi qua lục căn rồi dẫn tâm chạy theo ý niệm. Soi để biết những chướng ngại trong nội tâm còn nhiều hay đã giảm; để thấy tham, sân, si, mạn, nghi và tà kiến còn sót lại bao nhiêu; để biết việc thực hành thập thiện còn yếu kém ở chỗ nào. Soi để hiểu sự vận hành của nhân duyên mà xa lìa điều bất thiện:
Trầm luân, thiện nghiệp thật hiếm hoi
Giọt buồn sinh tử vào là toi
Làm sao chắn ngõ chín tầng khổ
Chỉ một duy nhất: tu, nói hoài.
SOI GƯƠNG ĐỂ THẤY CÁI TÔI CÒN Ở ĐÓ
Có những lúc, tôi nhận ra cái Tôi của mình vẫn còn lớn hơn mình tưởng. Một lời góp ý nhẹ cũng đủ làm tâm dao động. Một sự hiểu lầm nhỏ cũng khiến mình muốn được hiểu nhiều hơn là học cách lắng nghe.
Phải học tính khiêm hạ. Bởi nếu khi bị góp ý mà tâm còn phẫn nộ, còn khen mình chê người, thì chính tôi cũng đang trở thành một người khó nói. Có khi vì một niệm sân khởi lên mà tỏ ra hiềm hận, cố chấp, thốt lời khó nghe, chống đối hay chất vấn lại người đã góp ý mình. Có khi lại lẩn tránh, trả lời ngoài lề, để lộ sự bất mãn, không đủ bình tâm để giải thích cho người khác hiểu rõ. Cũng có lúc, những tập khí như tật đố, xan tham, hư ngụy, quá mạn hay sự dính mắc vào tư kiến của chính mình vẫn còn đó mà bản thân không kịp nhận ra.
Nghĩ cho cùng, những tâm hành ấy đều có thể khiến một người trở nên khó tiếp nhận lời khuyên bảo. Vì vậy, việc soi gương chưa bao giờ là chuyện của riêng ai. Mỗi lần nhận ra và chuyển hóa được một phần những tập khí ấy, ta lại học thêm được cách lắng nghe, cách khiêm cung và cách mở lòng hơn với cuộc đời.
Ngã mạn có thể dẫn đến những lời nói và hành động bất thiện. Nếu nghiệp được tạo nên từ tác ý, thì khi tác ý thay đổi, hướng đi của đời sống cũng bắt đầu chuyển đổi. Một người từng nóng giận có thể tập nhẫn nhịn mỗi khi cơn giận khởi lên và quán chiếu những tác hại của nó; người từng ích kỷ có thể học bố thí; người từng nói dối có thể tập nói lời chân thật; người từng sống buông lung có thể bắt đầu gìn giữ giới hạnh. Mỗi lựa chọn thiện lành đều đang gieo một hạt giống mới và ngăn mình tiếp tục tạo thêm những nguyên nhân dẫn đến khổ đau.
Sự chuyển nghiệp bắt đầu từ những điều rất gần: biết xin lỗi khi sai, biết nhận lỗi, bớt đổ lỗi cho người khác, nói lời chân thật, biết hổ thẹn khi làm điều sai, biết hoan hỷ trước thành công của người khác, giữ giới ngay cả khi không ai nhìn thấy. Tâm ngày càng nhẹ vì không còn nuôi dưỡng oán hận. Đó không phải phép màu, mà là kết quả tự nhiên của việc thay đổi tác ý, gieo nhân lành và sống có chánh niệm.
Khổ vì vô minh là không biết vì sao mình khổ, không thấy mối liên hệ giữa nhân và quả, không nhận ra từng suy nghĩ, lời nói và hành động đang âm thầm định hình đời sống. Khi có chánh kiến, con người không còn chỉ đổ lỗi cho số phận, không cầu xin ai xóa nghiệp thay mình, mà hiểu rằng mỗi giây phút tỉnh thức đều là cơ hội chuyển đổi thân, khẩu và ý. Ngay trong hiện tại, mỗi ý nghĩ thiện, mỗi lời nói chân thật, mỗi hành động từ bi đều đang làm suy yếu những hạt giống bất thiện và nuôi lớn những hạt giống đưa đến an lạc.
Không tham ngũ dục, chất say
Lục căn đoan chính, đêm ngày thảnh thơi
Không sân hận, phước chẳng vơi
Người người quý mến, lòng người an vui
Không mê tà kiến, sân si
Thân tâm nhẹ nhõm, bước đi thảnh thơi
Trí tuệ soi sáng cuộc đời
Tùy duyên tự tại, nụ cười nở hoa.
TỰ ĐỘ MỚI ĐỘ THA, SOI CẢ NGÃ MẠN VI TẾ
Người được góp ý và người góp ý đều phải tự độ rồi mới có thể nghĩ đến việc độ tha. Có một loại phiền não rất kỳ lạ: nó không nhất thiết xuất hiện khi ta nổi giận, cũng không bộc lộ rõ khi ta tham lam, nên người khác và chính mình đều khó nhận ra. Nó có thể khoác lên chiếc áo của sự khiêm tốn, nói bằng giọng điềm đạm, xuất hiện ngay cả trong lúc nghe pháp, hành thiền, làm từ thiện hay giúp đỡ người khác. Con người có thể mang nó theo suốt đời mà vẫn tưởng mình đang sống rất đúng. Đó là ngã mạn vi tế.
Trong kinh tạng Pāli, Đức Phật nhiều lần nhắc đến mạn. Ngã mạn không chỉ là nghĩ mình hơn người. Nghĩ mình hơn, nghĩ mình bằng hay nghĩ mình kém người khác mà vẫn đặt mình trong sự so sánh đều là những biểu hiện của mạn. Có chút kiến thức, chút địa vị, chút thành công hay chút công phu tu tập, tâm liền muốn khẳng định giá trị của mình. Ngã mạn vi tế khi ấy đã có mặt. Người càng có năng lực càng phải cẩn trọng, bởi thành tựu rất dễ trở thành nhiên liệu cho bản ngã.
Ngã mạn xuất hiện trong đời sống thế tục, đồng thời còn len lỏi ngay trên đường tu học: tự hào vì mình giữ giới nghiêm, vì ngồi thiền lâu, vì hiểu nhiều kinh, vì sống đơn giản. Ngay cả sự buông bỏ cũng có thể trở thành chỗ để bản ngã bám víu. Sự vi tế của phiền não thường hiện ra rõ nhất khi có lời khen hay tiếng chê.
Một niệm ngã mạn rất nhỏ cũng đủ làm ta lao xao trong dòng xoáy. Nó không ồn ào như tham dục, không dữ dội như sân hận, nhưng bước vào cửa Như Lai thì phải học cách nhận diện và buông xuống chấp ngã. Điều cần làm là quan sát: khi được khen, khi bị chê, khi ta thành công, khi người khác thành công, khi thấy ai hiểu Pháp sâu hơn mình, tâm phản ứng như thế nào?
Điều cần soi gương là xem ta còn mong được khen, còn muốn được công nhận, muốn người khác phải hiểu mình hay muốn bảo vệ hình ảnh của mình đến mức nào. Người có trí tuệ không phải là người hoàn toàn không còn những tâm niệm ấy, mà là người biết nhận diện chúng khi vừa sinh khởi và không để chúng dẫn dắt.
Người tu học không chỉ phải tinh tấn mà còn phải thường xuyên soi lại động cơ của chính mình. Mỗi lần thấy tâm muốn hơn, muốn kém hay muốn ngang bằng với ai đó, hãy nhận biết rằng mạn đang có mặt.
Tự độ là bước vào đường giác ngộ
Đem an vui đến tận mọi người
Thực hành đạo hạnh, vui cười
Chuyển dần ngã mạn, lòng người an hòa.
Tự độ là bước đầu để nhận ra những chuyển biến trong nội tâm và thấy rõ các pháp như thật. Con đường Đức Phật chỉ dạy không phải là chiến thắng người khác, mà là chiến thắng tham ái, sân hận, vô minh và ảo tưởng về một cái “ngã” đang âm thầm điều khiển suy nghĩ, cảm xúc cùng hành động của mình.
SOI GƯƠNG ĐỂ THẤY DUYÊN KHỞI TRONG TÂM TA
Phần lớn khổ đau không nằm ở việc cuộc đời thay đổi, mà nằm ở việc ta muốn giữ mọi thứ theo ý mình. Khi hiểu duyên khởi, ta không chỉ hỏi tại sao khổ đau đến, mà quay lại hỏi chính mình đang vun đắp nhân gì, đang tạo thêm những duyên gì. Người có trí tuệ biết vun đắp điều tốt đẹp, lặng lẽ gieo nhân lành, tạo duyên thuận và kiên nhẫn với sự chín muồi của các pháp.
Mọi hiện tượng đều sinh khởi do nhiều nhân duyên. Khi nhân thiện được vun bồi và các duyên thích hợp hội đủ, quả lành có điều kiện xuất hiện. Nhưng nhân quả không phải một đường thẳng đơn giản, cũng không thể cưỡng ép hay cầu xin mà có được.
Bởi vậy, trong Kinh Soi gương có ý dạy rằng: khi ta không thích người bị ác dục chi phối, ta cũng cần tự hỏi nếu tâm mình bị ác dục chi phối thì người khác sẽ cảm nhận ra sao. Biết như vậy, hành giả phát nguyện không để ác dục chi phối mình.
Khi không thích những tính cách bất thiện nơi người khác, ta càng cần soi xem những tính cách ấy có đang hiện hữu nơi chính mình hay không: phẫn nộ, khen mình chê người, hiềm hận, cố chấp, nói lời khó nghe, chống đối, lẩn tránh, trả lời ngoài vấn đề, để lộ sân hận và bất mãn; hư ngụy, não hại, tật đố, xan tham, dối gian, lường gạt, quá mạn, dính mắc thế tục, cố chấp tư kiến và không chịu buông xả. Thấy được một phần nào thì chuyển hóa phần ấy, không vì nhìn thấy lỗi mà sinh thêm mặc cảm hay tự trách mình.
Ở gần một người thường xuyên phẫn nộ, lòng ta dễ sinh mệt mỏi. Ở gần một người biết tinh tấn tu học, biết điều phục tham, sân, si, mạn, nghi và tà kiến, lời nói hiền hòa, ta có thêm duyên để sống bình an. Nhưng soi gương cũng là để biết mình đang mang đến cho người khác sự bất an hay sự nhẹ nhàng.
Em ngơ ngẩn soi đời mình trong kính
Phải chăng em chẳng được yêu thương
Vì sân giận nên trả nợ tình trường
Có duyên khởi nên vòng tròn luân chuyển.
SOI GƯƠNG, CHIÊM NGHIỆM ĐỂ THẤY TỰ THÂN CÓ TIẾN BỘ HAY KHÔNG
Trong tu học và sinh hoạt GĐPT, hình ảnh soi gương là một ẩn dụ để người Huynh trưởng quán chiếu phẩm chất đạo đức, giới hạnh và những điều mình đã học. Soi để biết mình đã chuyển hóa được bao nhiêu điều bất thiện, đã hiểu mình và hiểu người đến đâu.
Buông bỏ ở đây không phải là “bỏ nghiệp”, mà là ngăn ngừa và chuyển hóa những hành động bất thiện của thân, những lời nói bất thiện của khẩu và những ý niệm tham, sân, si trong tâm. Học nói lời ái ngữ, học sống bằng chánh niệm và trí tuệ. Khi thật sự thấy rằng không có gì đáng để chấp giữ, tay sẽ tự mở, không cần ai bắt buông. Sự buông xả chân thật không chỉ là kết quả của ý chí, mà còn là kết quả của trí tuệ thấy rõ vô thường, khổ và vô ngã.
Biết tuổi trẻ sẽ qua nhưng vẫn mong mình mãi trẻ. Biết người mình yêu sẽ thay đổi nhưng vẫn mong họ mãi như ngày đầu. Ta biết thân này sẽ già nhưng vẫn sợ từng nếp nhăn. Khổ không hoàn toàn nằm trong sự đổi thay; khổ còn nằm trong sự chống lại đổi thay. Soi gương để học bài học vô thường bằng chính trải nghiệm của mình, không chỉ bằng niềm tin hay triết lý, mà bằng sự quán chiếu nơi thân tâm.
Soi gương để thấy sự tu học của mình có tiến bộ hay không. Vẫn tụng kinh, vẫn lạy Phật, vẫn ngồi thiền, vẫn giữ giới, vẫn làm phước, nhưng khi gặp nghịch cảnh, tham vẫn còn nguyên, sân vẫn mạnh, si vẫn nhiều, thì trí tuệ thấy đúng như thật vẫn chưa trọn vẹn.
Người Huynh trưởng đi chùa, sinh hoạt nhiều năm, thuộc nhiều lời kinh, nhưng khi chạm vào thực tế, phiền não vẫn có thể khởi lên. Biết về vô thường, vô ngã, duyên khởi và ba mươi bảy phẩm trợ đạo mà khi bị xúc phạm, tâm vẫn bốc cháy, thì càng cần soi lại mình. Chỉ khi những điều đã học được kiểm chứng và thực hành ngay trên thân tâm, giáo pháp mới trở thành an vui trong hiện tại.
Soi gương để biết phiền não trong tâm mình mới là điều cần đoạn trừ. Nếu tâm chỉ đặt nơi lỗi lầm của người khác, ta sẽ làm tăng thêm phiền não của chính mình. Soi để biết hôm nay mình đã bớt nóng giận hơn chưa, bớt tham cầu chưa, bớt chấp vào ý kiến của mình chưa. Điều cốt lõi là học cách giữ tâm không bị khen chê lôi kéo, để hôm nay có thể trở thành một con người tốt đẹp hơn ngày hôm qua.
Thấy một ý nghĩ vừa sinh, thấy nó vừa diệt, không vội chạy theo, không bám chặt, không nuông chiều những đòi hỏi của lục căn. Thân này có cảm thọ, tri giác, tâm hành và nhận thức, nhưng nhờ có chánh niệm, ta học cách tỉnh thức và thấy rõ tính vô thường, bất toại nguyện và vô ngã của một kiếp người:
Soi gương mới biết ta đã già
Mắt kém, chân run, chẳng đẹp da
Vẫn tu, vẫn học vì đời giả
Chuyện thường là thật, thấy rõ ra.
SOI GƯƠNG ĐỂ GẠN LỌC ĐIỀU BẤT THIỆN, TÌM VỀ NHỮNG NƠI AN LÀNH
Nếu một nhân duyên nào đó khiến tâm mình trở nên bất an, có lẽ nên tìm về với thiện hữu tri thức, với sự yên tĩnh và học cách giữ gìn chánh niệm. Bởi không phải lúc nào ta cũng đủ duyên để giúp người khác, nhưng lúc nào ta cũng có cơ hội chuyển hóa chính mình.
Giữ khoảng cách khi cần thiết không phải để ghét bỏ hay kết án ai, mà để bảo hộ tâm mình, tránh tạo thêm lời nói và hành động bất thiện. Khi tâm đã lắng xuống, nếu còn đủ nhân duyên, ta có thể trở lại bằng sự cảm thông và ái ngữ.
Ta soi ta
Tìm nửa lận đận
Lối đạo pha đời
Chiếm hết trăm năm.
Soi thấy
Hư thực
Trăm đường
Một mai tỉnh mộng
Mất gần trăm năm.
Tôn giả Đại Mục-kiền-liên dạy rằng, một người thiếu kham nhẫn, thiếu cởi mở và không có khả năng tiếp nhận những lời phê bình, khuyên bảo chân thành sẽ khiến những người đồng tu khó gần gũi, khó khuyên nhắc và khó đặt lòng tin.
Nhưng có những điều không thể chuyển hóa chỉ bằng lời nói. Mỗi người đều có hành trình nhân duyên và những bài học riêng. Điều ta có thể làm là giữ tâm không oán trách, không tự cho mình quyền phán xét, đồng thời tin rằng khi nhân duyên hội đủ, mỗi người đều có thể dừng lại trước tấm gương của chính mình.
Không sáng suốt, phóng theo đời
Hành động tạo nghiệp, gọi mời đảo điên
Ý thức chạy theo lục trần
Tiếp xúc cảnh giới, ái tham khởi liền
Thọ rồi yêu ghét triền miên
Thủ vì lo sợ khen chê nhân tình
Chấp giữ, gom góp cho mình
Tạo thêm nghiệp lực, tử sinh luân hồi.
Ngược lại, nếu một người có lòng kham nhẫn, cởi mở, biết tiếp nhận lời phê bình, khuyên bảo và dạy dỗ chân thành, người ấy sẽ có thêm điều kiện để nhận ra lỗi mình và chuyển hóa những nghiệp bất thiện.
Khi được người khác chỉ cho lỗi lầm, nếu ta biết lắng nghe, không lẩn tránh, không trả lời ngoài vấn đề, không để sự bực bội, giận dữ hay bất mãn lôi kéo, thì đó đã là một bước tiến trên đường tu học. Sự học và sự tu vốn không có giới hạn; thấy được mình còn phải học chính là một phần của trí tuệ.
KẾT LUẬN
Soi gương để thấy dơ là điều khó; cần quán chiếu mới nhận ra, thấy chưa sạch thì gội rửa. Nhưng soi vào trong lại càng khó hơn. Soi nơi ý căn, soi những tâm ý đang nhảy múa lung linh. Soi những bóng sắc chập chờn hiện theo từng ý niệm. Soi đến những chỗ nhỏ nhiệm, vi tế; soi từng sát-na để thấy một tâm hành bất thiện vừa sinh khởi, rồi học cách không nuôi dưỡng nó.
Hãy sống với tâm niệm tinh tấn, nuôi dưỡng thêm những tâm hành đẹp. Những hạt giống sen trắng vẫn có thể nảy sinh giữa bùn lầy, để rồi một ngày kết thành những đóa hoa tươi thơm ngát.
Soi gương biết được dơ
Đường trần cần thay đổi
Vì quá nhiều nông nổi
Soi lại thấy chính mình.
Càng lớn tuổi, tôi càng thấy mình ít có quyền nhắc nhở ai. Bởi mỗi lần soi gương, điều hiện ra không phải là lỗi lầm của người khác, mà là những tập khí vẫn còn nằm rất sâu nơi chính mình.
Nếu bài viết này có điều gì đáng giữ lại, xin được xem như một lời tự nhắc. Nhắc tôi học cách lắng nghe nhiều hơn, nói ít hơn, buông xuống sớm hơn và khiêm cung hơn trên con đường tu học vẫn còn rất dài phía trước.
Sáng nay ngủ dậy, soi gương rồi rửa mặt cho sạch. Thấy mình sạch sẽ, nhẹ nhàng và an vui, đó cũng là một điều tất yếu.
— 21/7/2026
NHẬT LỰC Lê Khắc Long
Looking into the Mirror to See Oneself…
This afternoon, far from my homeland, the sound of a bell resonated beneath the sky of a distant land. After passing through stretches of rugged mountains and forests, after traveling along countless roads, I finally stopped at the entrance to a rough desert road. Beyond it, wavering ribbons of heat shimmered upward from the asphalt in the late afternoon of the last days of June. The trail wound in gentle curves before disappearing into the dim outline of a long row of camps that stretched beyond the reach of the eye.
The afternoon sun leaned toward the horizon, casting an unusual hue upon the dark crimson statues of Avalokiteśvara. The compassionate eyes still gazed thoughtfully upon a world adrift in suffering. Today, people had come here in great numbers from every direction. Had it been winter, one would have heard the carefree play of the wind, and happiness would have been as simple as gathering around a pile of dry firewood for warmth. I raised my camera to preserve a moment that “comes only once in many decades.”
Those were the memories of the Twelfth Congress and the Fiftieth Anniversary Celebration, now concluded, though their echoes still remained. The work continued to grow. To return to one’s family, to earn a livelihood while at the same time being able to serve—that is truly a blessing. Nhật Lực once thought so, though the thought was incomplete: service must always go hand in hand with ability, intellectual capacity, wisdom, and courageous wisdom.
The essay on the Mirror Sutta had reached its submission deadline. There were times when I had to interrupt my writing because of other responsibilities, and so I wrote in haste. Even in haste, it still took me two days. After finishing it, I sent it to Sen Trắng. Whether it would be published or not, I could only wait anxiously. I was afraid the senior brothers and sisters might scold me, afraid that my words had not yet been sufficiently refined, for I knew that Quảng Pháp, the editor-in-chief of the website, was very selective about language.
Allow me to quote:
“In the Dhammapada, the chapter on the Self states:
‘If one wishes to instruct others to do as one does, one should first correct oneself before correcting others. To discipline oneself is indeed the most difficult task.’
Venerable Mahā-Moggallāna also taught concerning admonition: if a person is difficult to advise, lacking patience, and unwilling to receive instruction with appreciation, then fellow practitioners will hesitate to admonish or place their confidence in that person.”
The one who receives admonition should learn to listen and open the heart so that everyone may share together. One should not become angry when a fellow practitioner points out one’s faults, should neither praise oneself nor disparage others, and should not allow anger to take control. When people gradually distance themselves, no longer sharing or offering advice, that is precisely when one needs to examine oneself even more carefully.
Looking Within Oneself in Order to Change
Looking into a mirror is not to see whether today’s face is more beautiful than yesterday’s. Rather, it is to examine one’s own moral character, knowledge, and life experience; to ask oneself whether today one is better and more wholesome than the day before.
One looks into the mirror in order to correct oneself. It sounds easy, yet the longer I walk the Buddhist path, the more I realize that examining oneself is the most difficult task of all. Seeing the faults of others is never difficult; what is difficult is recognizing the habitual tendencies, attachments, and even the ego that still quietly remain within oneself.
Only one who knows how to correct oneself can become an example for others.
Within the family, parents and elder siblings must examine themselves in order to become examples for the younger members. Within Gia Đình Phật Tử, those who came before should first look into the mirror before advising and teaching those who come after. Scholars of old regarded reading and cultivating knowledge as the foundation of understanding and proper conduct in life. A single day without reading or learning, and one would see oneself diminished in the mirror; when one’s speech becomes harsh because of anger and ill will, self-examination becomes all the more necessary.
Within Gia Đình Phật Tử, Huynh Trưởng engaged in Buddhist cultivation have even greater need to look into the mirror, to contemplate inwardly at every moment—even with every breath, every single instant. They study and practice the Four Foundations of Mindfulness, the Four Right Efforts, the Four Bases of Spiritual Power, the Five Spiritual Faculties, the Five Powers, the Seven Factors of Enlightenment, and the Noble Eightfold Path. Looking into the mirror is to see clearly one’s actual condition: to continue nurturing what is wholesome and to recognize what is not yet wholesome so that it may be transformed.
All things arise through the convergence of many causes and conditions, and each cause and condition is itself constantly changing, possessing no separate or permanent self-nature. Look inward. Examine the mind faculty. Examine thoughts that wander carelessly. Examine the forms that pass through the six sense faculties and lead the mind to chase after mental concepts. Look in order to know whether the obstacles within the mind have diminished or still remain; to see how much greed, hatred, delusion, conceit, doubt, and wrong views are still present; to know in what ways one’s practice of the Ten Wholesome Actions remains inadequate. Look in order to understand the workings of causes and conditions, and thereby abandon what is unwholesome.
Drifting endlessly in saṃsāra, wholesome karma is indeed rare.
One drop of the sorrow of birth and death—
and all is lost.
How can one block the gateway
to the ninefold realms of suffering?
There is only one answer:
practice the Path—
though it has been spoken of again and again.
Looking into the Mirror to See That the Self Is Still There
There are times when I realize that my ego is still greater than I imagine. A single gentle word of admonition is enough to unsettle the mind. A small misunderstanding is enough to make me wish to be understood rather than learning how to listen.
One must learn humility. For if, when being admonished, the mind still gives rise to resentment, still praises oneself while disparaging others, then I myself have also become a person who is difficult to advise. At times, because a single thought of anger arises, one harbors resentment and stubbornness, utters unpleasant words, argues back, or challenges the one who has offered sincere advice. At other times, one avoids the issue, responds beside the point, reveals dissatisfaction, and lacks the composure necessary to explain oneself clearly. There are also occasions when latent tendencies such as jealousy, stinginess, deceitfulness, excessive conceit, or attachment to one’s own views still remain, yet one fails to recognize them in time.
When all is said and done, these mental formations can all make a person unreceptive to advice. Therefore, looking into the mirror has never been a matter for one person alone. Each time we recognize and transform even a portion of these habitual tendencies, we learn a little more about listening, about humility, and about opening our hearts to life.
Conceit may lead to unwholesome words and actions. If karma is created through intention, then when intention changes, the direction of one’s life also begins to change. A person who was once quick to anger can cultivate patience whenever anger arises and contemplate its harmful consequences. One who was once selfish can learn generosity. One who once spoke falsely can cultivate truthful speech. One who once lived carelessly can begin to uphold moral discipline. Every wholesome choice plants a new seed while preventing oneself from creating further causes that lead to suffering.
The transformation of karma begins with things very close at hand: knowing how to apologize when one is wrong, acknowledging one’s mistakes, blaming others less, speaking truthfully, feeling a sense of moral shame after doing wrong, rejoicing in the success of others, and observing the precepts even when no one is watching. The mind becomes lighter because it no longer nourishes resentment. This is not a miracle, but the natural result of changing one’s intentions, sowing wholesome causes, and living mindfully.
The suffering born of ignorance is not knowing why one suffers, failing to see the relationship between cause and effect, and failing to recognize that every thought, every word, and every action is quietly shaping one’s life. When Right View arises, one no longer merely blames fate, nor asks someone else to erase one’s karma, but understands that every moment of wakefulness is an opportunity to transform body, speech, and mind. Here and now, every wholesome thought, every truthful word, and every compassionate deed weakens the seeds of the unwholesome while nurturing the seeds that lead to peace and happiness.
Free from craving for the five sensual desires
and intoxicants,
the six sense faculties remain upright,
peaceful day and night.
Free from hatred,
blessings never diminish.
Loved by all,
one brings peace to every heart.
Free from delusion, wrong views,
and ignorance,
body and mind become light,
every step at ease.
Wisdom illuminates life;
in harmony with conditions, one abides in freedom,
and a smile blossoms like a flower.
One Must First Liberate Oneself Before Liberating Others: Examining Even Subtle Conceit
Both the one who receives admonition and the one who offers it must first cultivate themselves before thinking of helping others. There is a very peculiar kind of defilement: it does not necessarily appear when one becomes angry, nor does it clearly reveal itself when one is greedy. Therefore, both others and oneself find it difficult to recognize. It may wear the appearance of humility, speak with a calm voice, and arise even while listening to the Dharma, practicing meditation, performing acts of charity, or helping others. A person may carry it throughout an entire lifetime while still believing that one is living rightly. This is subtle conceit.
In the Pāli Canon, the Buddha repeatedly spoke of māna (conceit). Conceit is not merely thinking oneself superior to others. Thinking oneself superior, thinking oneself equal, or thinking oneself inferior while still placing oneself within the framework of comparison are all manifestations of conceit. With a little knowledge, a little status, a little success, or a little progress in cultivation, the mind immediately wishes to affirm its own worth. At that very moment, subtle conceit has already arisen. The more capable a person is, the more careful that person must be, for accomplishment easily becomes fuel for the ego.
Conceit appears not only in worldly life but also quietly infiltrates the path of Buddhist cultivation: pride in strictly observing the precepts, in sitting longer in meditation, in understanding more scriptures, or in living simply. Even letting go itself can become something to which the ego clings. The subtlety of defilements often reveals itself most clearly in moments of praise or criticism.
Even the slightest thought of conceit is enough to disturb the mind amid the currents of life. It is not as noisy as sensual desire nor as violent as anger, yet to enter the gate of the Tathāgata one must learn to recognize and relinquish attachment to self. What is necessary is careful observation: when praised, when criticized, when successful, when others succeed, or when someone understands the Dharma more deeply than oneself—how does the mind respond?
What must be examined in the mirror is how much one still longs for praise, desires recognition, wishes others to understand oneself, or seeks to protect one’s own image. A wise person is not someone in whom these thoughts never arise, but someone who recognizes them the moment they arise and does not allow them to take control.
A practitioner must not only cultivate diligence but must also continually examine the motivations within one’s own mind. Whenever the mind wishes to be superior, inferior, or equal to someone else, one should recognize that conceit is present.
To liberate oneself
is to step upon the path of awakening.
Bringing peace and happiness
to every being,
practicing virtue with joyful hearts,
gradually transforming conceit,
so that every heart may dwell in harmony.
Self-liberation is the first step toward recognizing the transformations within one’s own mind and seeing phenomena as they truly are. The path taught by the Buddha is not the victory over others, but the victory over craving, hatred, ignorance, and the illusion of a “self” that silently governs one’s thoughts, emotions, and actions.
Looking into the Mirror to See Dependent Origination Within Our Own Mind
Most suffering does not lie in the fact that life changes, but in our wanting everything to remain according to our wishes. When we understand dependent origination, we no longer ask only why suffering has come; instead, we turn back and ask ourselves what causes we are cultivating and what conditions we continue to create. A wise person knows how to cultivate what is wholesome, quietly sow wholesome causes, create favorable conditions, and patiently await the ripening of phenomena.
All phenomena arise through the convergence of many causes and conditions. When wholesome causes are nurtured and the appropriate conditions come together, wholesome results have the conditions to appear. Yet cause and effect are not a simple straight line, nor can they be forced into being or obtained through supplication.
For this reason, the Mirror Sutta teaches in essence that when we dislike a person whose mind is dominated by sensual desire, we should also ask ourselves how others would feel if our own minds were likewise dominated by sensual desire. Understanding this, the practitioner resolves not to allow oneself to be governed by sensual desire.
Whenever we dislike unwholesome qualities in others, we should examine even more carefully whether those same qualities are present within ourselves: anger, praising oneself while disparaging others, resentment, stubbornness, harsh speech, opposition, avoidance, answering beside the point, revealing anger and dissatisfaction; deceitfulness, malice, jealousy, stinginess, dishonesty, fraud, excessive conceit, attachment to worldly concerns, clinging to one’s own views, and unwillingness to let go. Whatever portion we are able to recognize, that very portion we should transform, without allowing the recognition of our faults to become a source of self-contempt or guilt.
Living near someone who is habitually angry easily leaves the mind weary. Living near someone who diligently cultivates the path, who knows how to restrain greed, hatred, delusion, conceit, doubt, and wrong views, and whose speech is gentle, gives us additional conditions for living peacefully. Looking into the mirror also means asking whether we ourselves are bringing uneasiness or peace to those around us.
I stand bewildered, looking at my life in the mirror.
Could it be that I have never truly been loved?
Because of anger, I continue repaying old debts of affection.
Because dependent origination exists, the wheel keeps turning.
Looking into the Mirror and Reflecting to See Whether One Has Truly Progressed
In Buddhist cultivation and in the activities of Gia Đình Phật Tử, the image of looking into the mirror serves as a metaphor for Huynh Trưởng to contemplate their moral character, ethical discipline, and what they have learned. One looks in order to know how much of the unwholesome has been transformed, and to what extent one has come to understand oneself and others.
Letting go here does not mean “discarding karma.” Rather, it means preventing and transforming the unwholesome actions of the body, the unwholesome speech of the mouth, and the thoughts of greed, hatred, and delusion within the mind. We learn to speak kindly, to live with mindfulness and wisdom. When one truly sees that there is nothing worth clinging to, the hands naturally open without anyone telling them to let go. Genuine relinquishment is not merely the result of willpower; it is also the natural fruit of wisdom that clearly sees impermanence, suffering, and non-self.
We know that youth will pass, yet we still wish to remain forever young. We know that the person we love will change, yet we still hope that person will remain exactly as at the beginning. We know this body will grow old, yet we still fear every wrinkle. Suffering does not lie entirely in change itself; suffering also lies in resisting change. Looking into the mirror is to learn the lesson of impermanence through one’s own direct experience—not merely through belief or philosophy, but through contemplation of body and mind.
Looking into the mirror is to see whether one’s cultivation has truly progressed. We may still chant sutras, bow before the Buddha, meditate, observe the precepts, and perform acts of generosity; yet if, when adversity comes, greed remains intact, anger remains strong, and delusion remains abundant, then wisdom that sees things as they truly are has not yet reached completion.
A Huynh Trưởng may have attended the temple and participated in activities for many years, memorized many scriptures, yet when confronted with reality, defilements may still arise. One may understand impermanence, non-self, dependent origination, and the Thirty-seven Factors of Enlightenment, yet if the mind still bursts into flames when insulted, then one needs all the more to examine oneself. Only when what has been learned is tested and practiced directly upon one’s own body and mind does the Dharma become peace and happiness in the present moment.
Looking into the mirror is to recognize that the defilements within one’s own mind are what truly need to be abandoned. If the mind remains fixed only upon the faults of others, it merely increases one’s own defilements. Look to see whether today you have become a little less angry, a little less grasping, a little less attached to your own opinions. The essential point is to learn how to keep the mind from being carried away by praise or blame, so that today one may become a better person than yesterday.
Observe a thought the moment it arises; observe it the moment it ceases. Do not hasten after it, do not cling to it, do not indulge the demands of the six sense faculties. This body possesses feeling, perception, mental formations, and consciousness; yet through mindfulness we learn to remain awake and clearly see the impermanent, unsatisfactory, and selfless nature of human existence.
Looking into the mirror, I realize I have grown old.
My eyesight weakens, my legs tremble, my skin is no longer fair.
Yet I continue to practice and to learn, for worldly life is but an illusion.
Ordinary things are the true reality, once they are clearly seen.
Looking into the Mirror to Filter Out the Unwholesome and Return to Places of Peace
If a certain condition causes our minds to become disturbed, perhaps we should return to spiritual friends, to places of quietness, and learn how to preserve mindfulness. For we may not always have the conditions to help others, but we always have the opportunity to transform ourselves.
Keeping a distance when necessary is not an act of hatred or condemnation toward anyone. Rather, it is to protect one’s own mind and to avoid creating further unwholesome words and actions. When the mind has become calm again, if conditions are still favorable, we may return with understanding and loving speech.
I look into myself,
seeking the half of life
still burdened with hardship.
The path of the Dharma
mingled with worldly life
has occupied
an entire lifetime.
Looking deeply,
illusion and reality
weave through countless paths.
Then one day, awakening from the dream,
nearly a hundred years
have quietly slipped away.
The Venerable Mahā-Moggallāna taught that a person who lacks patience, openness, and the ability to receive sincere criticism, admonition, and instruction will make fellow practitioners reluctant to approach, reluctant to offer guidance, and reluctant to place their confidence in that person.
Yet there are things that cannot be transformed merely through words. Every person has his or her own journey of causes and conditions, and each has lessons that must be learned personally. What we can do is maintain a mind free from resentment, refrain from assuming the right to judge others, and trust that when causes and conditions mature, each person will one day pause before the mirror of one’s own life.
Without clarity of mind, one is swept along by the world.
Actions create karma, inviting confusion and turmoil.
Consciousness follows the six sense objects;
with contact, craving immediately arises.
Feeling gives rise to endless liking and disliking.
Clinging grows from fear of praise and blame.
Holding tightly and gathering everything for oneself,
one creates still more karmic force,
continuing the cycle of birth and death.
Conversely, if a person possesses patience, openness, and the willingness to receive sincere criticism, admonition, and instruction, that person gains greater opportunity to recognize personal shortcomings and transform unwholesome karma.
When others point out our faults, if we know how to listen, do not avoid the issue, do not answer beside the point, and do not allow irritation, anger, or dissatisfaction to carry us away, then we have already taken another step forward on the path of cultivation. Learning and practice have no limit. Recognizing that we still have much to learn is itself an expression of wisdom.
Conclusion
To look into a mirror and notice that one is unclean is already difficult; it requires careful reflection before one realizes it, and upon seeing the stain, one washes it away. Yet looking inward is even more difficult. We examine the mind faculty; we observe thoughts dancing restlessly within. We observe fleeting forms arising and disappearing with each thought. We examine even the most subtle and minute places of the mind, moment after moment, seeing each unwholesome mental formation as it arises, then learning not to nourish it.
Live with a mind of diligent cultivation, continually nurturing wholesome mental qualities. Even in muddy water, the seeds of the white lotus can still sprout, until one day they blossom into fragrant flowers.
Looking into the mirror, I see what is unclean.
The dusty road of life calls for change.
For there has been far too much recklessness.
Looking again, I finally see myself.
The older I become, the more I realize that I have less and less right to admonish anyone. For whenever I look into the mirror, what appears before me are not the faults of others, but the habitual tendencies that still lie deeply hidden within myself.
If there is anything in this essay worth preserving, may it simply be regarded as a reminder to myself—a reminder to listen more, speak less, let go sooner, and cultivate greater humility upon this path of practice that still stretches far ahead.
This morning, I awoke, looked into the mirror, and washed my face clean. Seeing myself clean, light, and at peace—that, too, is only natural.
— July 21, 2026
NHẬT LỰC Lê Khắc Long
